RSS

GAGASAN

GAMELAN, DHALANG, WAYANG

gamelan

Gamelan

Kapan anane gamelan? Wangsulane para sedulur warna-warna. Ana sing ngendika, gamelan tuwuhe jaman Demak. Ana maneh sing ngendika gamelan lan seni nggamel iku tuwuh jaman Majapahit, jamane Patih Gajah Mada lan rajane. Yen nlusur sarana nitipriksa gamelan kang ana saiki lan sing kalebu gamelan tuwa. Kaya-kaya gamelan sing diarani tuwa dhewe iku, jebule isih kalebu enom , jalaran jaman kuna uga wis ana gamelan. Yen macani prasasti cathetan kuna, candhi-candhi sing umure atusan taun, ing kono bisa katitik anane jeneng-jeneng ricikan gamelan saiki. Uga kalebu buku-buku utawa layang-layang kuna karanBalitung, raja Mataram Kuna, tinulis istilah “padahi”, kang dikarepake tabuhan kang aran “kendhang, tambur, terbang gedhe” . Ing layang kang isi crita tokoh-tokoh Mahabarata sing karacik nganggo basa Jawa kuna, uga tinemu araning tetabuhan kang saiki klebu ewoning gamelan. Crita Mahabarata Jawa kuna ditulis nalika sugenge Prabu Darmawangsa (taun 990 – 1007), raja kedhiri uga akeh tembung araning gamelan kang tinemu ing layang kang ditulis jamane Prabu Erlangga (1019-1042), Prabu Warsajaya (1104), Prabu Jayabaya (taun 1130 – 1160), raja Kadhiri, jeneng unen-unen utawa gamelan iki kayata: beri, curing (klinthing, lonceng cilik), garantung (gambang), gong, gubar (kempul), kangsi (rebab), kemanak, kendhang, ronji(angklung), salukat (saron peking), salunding (gender), suling, tudhung (suling gedhe).

Istilah gamelan asale saka tembung “gamel” (Jawa kuna), tegese “cekel”. Mbokmenawa amarga sawise ditabuh (dithuthuk) banjur dicekel (dipekak) kaya yen nuthuk saron utawa slenthem, barang iku suwe-suwe katelah “gamelan”. Istilah Jawa kuna-ne “tabeh-tabehan”, lan ana manes istilah “tamara”. Tembung “tamara, tamra”, Jawa kunan-ne ateges “tembaga”. Gamelan iku biyen-biyene kagawe saka “tamra” (tembaga). Ana maneh gamelan kang digawe saka kuningan, basa Sansekerta-ne “kamsa” owah dadai “gangsa”, kang sabanjure dadi tembung kramane (dasanamane) tembung “gamelan”. Ana maneh istilah “pradangga” tumrap gamelan. Basa Jawa Kuna-ne “mredangga”, yaiku araning tabuh-tabuhan kang memper kendhang gedhe, tambur.

Wayang

wayang

Ora biyen ora saiki, gamelan ana gandhenge karo kesenian wayang, karawitan, niyaga, sindhen, lsp. Tembung “wayang, ringgit” wis ana wiwit jaman kabudayan kuna. Ing layang Ramayana ing kono ana istilah “mawayang, angringgit”, tegese “mayang”. Sing sok mayang sebutane “widu”. Kajaba mayang widu uga bisa nggamel lan ngidung (nembang). Sing gawene mayang saiki diarani dhalang. Istilah dhalang wis tinemu, apese wiwit jaman Kedhiri, kamot ing layang Kresnayana, katulis jamane Prabu Warsajaya. Istilah “dhalang” iku jenenge abdine Bima, kasebut ing layang Nawaruci (jaman Majapahit). Abdine Bima ana loro, yaiku Semar lan Dhalang. Abdi iku kuwajibane momong Bima lan nyathet piwulange para resi gurune Bima.

Ing layang Arjunawiwaha, karangane Empu Kanwa, jamane Airlangga (1019 – 1042), tinemu syair Jawa kuna kang diarani “kakawin”. Ing sajroning kakawin sapada ngandharake mangkene : “Ana wong padha nonton wayang (ringgit), padha nangis lan sedhih. Wong-wong iku ora ngerti (rumangsa), manawa wayang iku mung wujud lulang diukir, bisa obah lan guneman. Ora ngerti obah lan gunemane iku mung semu”.
Ing layang Sumanasantaka karangane Mpu Monaguna, nalika jamane Prabu Warsajaya, raja Kadhiri, nyaritakake nalika Pangeran Aja (putra raja Ayodya, bapakne Dasarata, embahne Rama) kawisudha, wong-wong kang padha rawuh ing panggung jumeneng kaya wayang dijejer (disimping).

Pangripta layang Jawa kuna kang mawa irah-irahan Partayadnya, isine nyaritakake Arjuna mangkat lumaku menyang pertapan ing guwa kang dumunung ing gunung Indrakila, nyritakake pasawangan ing alas: Wit-witan jejer-jejer, sinawang kaya gelaring wayang, langit minangka kelir, srengenge minangka blencong, angin sing ngobah-obahake.

Niyaga, Karawitan, Sindhen

yaga

sinden

Istilah “niyaga” sakawit ateges “panggamel”, wong sing nabuh gamelan. Tembung “niyaga” utawa “nyaga”, tegese “panuntut laku”, “panganjur” (L. Mardiwasita), “sing main gamelan” (Prof.Dr. P.J. Zoetmulder). Tembung “niyaga” saiki owah dadi tembung “wiyaga”, sing tegese “panabuh gamelan”

Tembung “karawitan” Jawa kuna asale saka tembung “rawita”. Tembung “rawita” asale saka wod “raw”, tegese “ywara, muni”. Dadine tembung “rawita” tegese nyawa utawa muni uga. Saiki dadi istilah “karawitan” Jawa anyar, kang karepe ngemu teges “samubarang kang magepokan karo seni swara”, mligine swaraning gamelan.

Istilah “gending utawa ganding” (diwaca: “gendhing”), uga wis tinemu ing prasasti kuna, lan buku-buku Jawa kuna. Dene “gending” iku sawijining piranti (instrumen) kang muni sarana dijimpit driji utawa dimainake dening tangan. Mula ana istilah “ganding rawanahastha” , “tegese gendhing muni karana tangan” Lan Gendhing Rajaswala. Saiki akeh banget araning gendhing kang sesambungan karo unining gamelan.

Tembung “sindhen”, Jawa kuna “sindhen”, asale saka tembung “sindhi” oleh panambang –an. Tembung “sindhi”, tegese “pasemon”, Indonesiane “sindiran”. Sindhen Jawa kuna cakepane isi pasemon lan dhapur kakawin utawa saloka (seloka/sloka) isine memper karo paribasan, bebasan, saloka, lsp.

Ing basa Jawa kuna uga ana istilah “uyu, manguyu”, tegese “muni sing ora ana lerene”. Upamane swaraning kombang, mbrengengeng ora ana pedhote. Ing jaman saiki ana pahargyan manten uga asring keprungu “gendhing manguyu-uyu” kanggo ngurmati rawuhe para tamu.

Kanthi landhesan kang kabeber ing ngarep, bisa dijupuk dudutan : Ing kabudayan Jawa kuna wis dikenal anane piranti (instrumen) kang saiki diarani “gamelan” Budaya pawayangan uga wis ana, lan pakelirane. Saperangan istilah kuna teka saiki isih urip.

ETIMOLOGI TEMBUNG MANTEN

man

Aja maneh kok wong umum, wong sing ora pati dhong ketha-kethune wong mantenan. Klebu tamu-tamu sing mung rawuh jagong, absen, kithing-kithing ngasta kadho, dhahar, terus kondur. Bubar salaman karo mantene, njur byur-nyebar menyang daleme dhewe-dhewe. Apa hikmahe jagong manten, ora dibundheli. Ora ana sing nyanthel babar pisan. Paling mung kelingan mantene mau jian ….. uayu, lan baguse uleng-ulengan. Wis! Mgono iku lumrah, selagine kang duwe gawe mantu bae durung karuwan menawa damang surasane “manten”

Malah kepara tukang ular-ular manten, sa-MC-ne pisandurung mesthi bisa ngudhari kanthi gamblang tegese “manten”. Akibate ora mokal yen mantene dhewe uga “Jas bukak iket blangkon, sama juga sami mawon, alias babar blas ora dhong”. Kaladuking panemu, lha wong sing tau dadi manten wae ora ngerti maknane istilah “manten”, apamaneh wong kang durung dadi manten.

Tembung “manten” ana sing negesi kanthi jarwa dhosok “teman (kanca) sing dienteni. Teman mono karepe kanca urip. Urip bebrayan sing tansah dianti-anti. Kanca urip bebrayan durung dianggep sah yen durung dadi manten. Mula wis samesthine yen manten antuk kalungguhan istimewa ing jagading urip bebrayan, omah-omah. Malah swargi Mukidi Adisumarto dhosen Basa Jawa IKIP Yogyakarta (saiki UNY) paring pratelan menawa manten kuwi klebu salah sijine prastawa urip kang wigati. Amarga klebu prastawa kang “aji”, banjurana kang duwe panemu manten mono minangka “galenganing urip” (watesing urip/batas hidup). Dadi lantaran manungsa anggone bakal mlangkah marang donya sabanjure.

Van Gennep ing buku “Les Rites de Passage” (Jaya Baya nomer 20, 1990) mratelakake : Ing urip bebrayan kuwi ana lelakon kang diarani “rites de aggregation”, ”Upacara miwiti urip anyar”, kayata manten. Dadi bisa dipahami manawa urip sadurunge dadi manten, kalebu tataran urip lawas. Lire urip sing isih gumantung marang wong liya, yaiku wong tuwa. Dene urip sawise dadi manten klebu urip anyar, lire kudu bebadra dhewe, urip mandireng pribadi, urip anyar kang kebak tantangan abot.

Manten uga kena diarani “srana mlangkah urip kang kukuh bakuh” Urip sentosa, ora gampang katrejang angin, bebasane. Jalaran madeging bale wisma dilambari pangiket talining katresnan. Bab iki laras karo firman Allah SWT ing Surat Adz Dzaariyaat ayat 58 :

q
Innallaha huwar razzaku zul kuwwatil matin(matinu).
Satemene Allah SWT iku dzat kang paring rejeki sing duwe kekuwatan pengkuh bakuh, santosa [QS. ADZ DZARIYAT 51:58]
Landhesan ayat ing dhuwur, bisa dinuga yen tembung “manten” iku ingsetan saka basa Arab “matiin”. Kajaba iku, S. Prawiroatmodjo ing Kamus Kawi Jawa, mratelakake tegese tembung “anti” (diarep-arep/ dienteni) lan tembung “antya” (kaluwih-luwih/banget). Manawa istilah “manten kuwi kapirid saka tembung “anti” lan “antya” kirakku ya ora adoh banget. Amarga jejering manten iku tansah banget dienteni, diantu-antu dening sapa bae.

Prof. S. Wojowasito ing Kamus Kawi – Indonesia negesi tembung kang memper karo “manten” yaiku “mantwa, mantya, mantyan” sing tegese: “sateruse”, karepe manten kuwi kanggo urip salawase, yaiku urip ing donya tekan akherat, kaya yen ana ing jagading pakeliran prasapane Dewi Setyawati marang Prabu Salya ya Narasoma anggone nglabuhi tresna saka donya prapteng delahan. Tembung telu mau uga cedhak karo seratane WJS Poerwadarminto ing Bausastra Jawa, kaca 183 yaiku tembung : “kamantyan, kang mingsed dadi “kemanten”. Tembung “kamantyan” mono dumadi saka tembung “kama + antya + an. “Kama”, tegese tresna (love), “antya”, tegese pungkasan utawa kaluwih-luwih. Gerbane “kamantyan” duwe surasa “tresna kang pungkasan, tresna kang kaluwih-luwih”

Wong kang mantenan asring disebut duwe gawe “mantu”. Durung ana alesan sing pas bab hubungane istilah “manten lan matu”. “Mantu” bisa ditegesi kanthi jarwo dhosok: sing dieman-eman wis metu. Lire ing jaman biyen bocah wadon iku disengker utawa dipingit, bareng uwis dadi manten lagi oleh metu. Manawa tembung mantu lan manten digathukake, katone ngemu surasa menawa manten kuwi pinangka sarana ngluwari sengkeran kanggo nempuh brayat anyar, nempuh urip salawase, sateruse. Mung wae teges ngono mau isih dhapur gagap-gagap. Kiraku isih ana surasa kang luwih trep lan mathis. Sapa kang bisa ngudhari? Perlu lho, kareben calon manten, mantan manten, tukang ular-ular, lan MC dhong tenan.
Wasana, “Dadi manten iku seneng, nanging aja seneng dadi manten”

NGLELURI LESTARINING BUDAYA JAWI

 Amrih kabudayan Jawi tansah ngrembaka lan lestari tuwin saged paring sumbangsih ing jagading pariwisata kaajab sedaya warga masyarakat kadosta: paguyuban seni budaya saking tataran dhusun, desa, kalurahan, lan kecamatan, kalebet bebadan ingkang tansah nggilut ing jagade seni kabudayan Jawi, lan pawiyatan-pawiyatan saking tataran SD, SMP, SMA punapa dene PT ing saindhenging laladan Propinsi DIY kedah cancut taliwanda, gumregah ndherek nyengkuyung pembangunan seni kabudayan.

Para panggilut kabudayan Jawi  rumaos prihatos, menawi ing titi wanci punika sakperangan warga, mliginipun para kaneman lan siswa SD, SMP, SMA  punapa dene mahasiswa sampun boten saged ngginakaken basa Jawi alus, ingkang linandhesan unggah-ungguh lan subasita. Sejatosipun boten namung basa Jawi kemawon ingkang tansaya susut masyarakat panyengkuyungipun, nanging ugi basa dhaerah-basa dhaerah sanesipun nasibipun ugi sami.

Manut asiling panaliten UNESCO, saben tahunipun wonten 10 basa ing donya ingkang cures jalaran kecalan masyarakat panyengkuyungipun. Dene basa Jawi yektosipun taksih kalebet aman awit tumeka ing titi wekdal sapunika basa Jawi taksih dipunginakaken dening cacah jiwa 77,75  yuta, Madura: 13 yuta, Minangkabau : 6,5 yuta, Bali : 3,8 yuta, Bugis: 3,5 yuta, Aceh: 3 yuta, Betawi: 2,7 yuta, Sasak: 2,1 yuta, Batak Toba: 2 yuta, Makasar: 1,6 yuta, lan Batak Dairi : 1,2 yuta.

Para panggilut kabudayan Jawi nggadhahi idham-idhaman , supados jagading seni kabudayan saged sakalangkung majeng, Dinas Kabudayan DIY enggal-enggal nindakaken paniti priksa wonten ing desa-ngadesa, makarya sesarengan kaliyan Dinas kabudayan Kabupaten  Kota sa DIY saperlu damel rancangan tuwin kegiatan. Punapa dene paring dana beya, pelatihan-pelatihan, kalebet ngadani pagelaran seni budaya. Ngayogyakarta ingkang kaloka pinangka “Kota Budaya”, punjering kabudayan Jawi saestu sugih maneka warni seni tradhisional ingkang saged mimbuhi kuncara pinangka papan plesiran wisatawan dhomestik punapa dene wisatawan manca negari.

Wohing kabudayan Jawi ingkang sampun meh kasilep, kepara kerut kabuncang awit pangaribawanipun globalisasi saged kadhudhuk saha kadhudhah malih pinangka atraksi budaya kangge nyugata para wisatawan,  kadosta kesenian rakyat: Nini Thowok, Kethek Ogleng, Andhe-Andhe Lumut, Dhadhung Awuk, Montro, Kuntulan, Ndolalak, Jathilan, Rodat, Kethoprak, Rinding Gumbreng saking Gunungkidul lan sanes-sanesipun. Kalebet atraksi dolanan tradisional, kadosta Gobag Sodor, Jethungan, Benthik ingkang ngandhut nilai-nilai kearifan lokal.  Upacara-upacara tradhisional ingkang mirunggan kados dene Upacara Cembengan ing Pabrik Gula Madukisma boten namung dipunpriksani warga masyarakat ing sakiwa tengenipun Pabrik Gula, nanging ugi para wisatawan ingkang plesir ing tlatah Ngayogyakarta. Sedaya wau menawi tansah dipunkupiya amrih gesang lan ngrembaka temtu saged mimbuhi kuncara lan ajuning perekonomian rakyat.

Magepokan kaliyan pawartos, seni bathik, Reyog lan Lagu Rasa Sayange ingkang dipundhaku Malaysia, temtunipun para panggilut kabudayan Jawi mliginipun kedah  boten namung dipun-sikepi  rumaos prihatos, ananging kadadosan punika wau malah saged sarana mawas dhiri tumrap bangsa Indonesia. Pramila boten namung nglepataken tiyang sanes, menawi kita ingkang anggadhahi kemawon kirang marsudi lan ngleluri. Nanging rahayunipun ing tahun 2009 bebadan dunia UNESCO sampun netepaken bilih bathik pinangka budaya asli kagunganipun bangsa Indonesia. Malah saderengipun UNESCO ugi sampun ngakeni lan mbiyawarakaken  bilih Dhuwung lan Ringgit wacucal purwa pinangka “Warisan utawi “Pusaka Budaya Dunia”. Kanthi kanyatan punika kedahipun kita jejering tiyang Jawi lan bangsa Indonesia boten namung rumaos mongkog, nanging ugi sengkut gumregut, makarya saeka kapti ndherek nyengkuyung lan mekaraken lestarining kabudayan Jawi.

(Saking maneka sumber)

PELEPASAN SISWA KELAS IXIMGP1281IMGP0241image201205250001monas 1pantai

 
4 Komentar

Ditulis oleh pada Maret 27, 2012 in Uncategorized

 
 
forumwayang

Ngrembug Wayang

andhalang

꧎ꦺꦃꦻꦁꦕꦄꦶꦼꦄꦆꦶꦍꦸꦊꦞꦶꦼꦀꦼꦓꦶꦁꦿ꧋

indonesiawayang.com

Media Berbagi Para Pecinta Wayang

Maskur's Blog

Menyusuri Jalan Yang Rusak

rykiriko

This WordPress.com site is the bee's knees

SUJARNO DWIJO SUSASTRO

Sinau Basa Jawa Klungsu-Klungsu Yen Udhu

Seputarafitta's Blog

Just another WordPress.com weblog

Ikuti

Get every new post delivered to your Inbox.