RSS

Gembung – Sikil

XXI. GÊMBUNG LAN PERANGANE

Perangane gêmbung: andhêman, bokong, dhadha, gêgêr, pundhak, wangkong, wêtêng lsp.

Andhêman. Ngandhêmi kaluputan Br = ngakoni kanthi dhadhag (Andhêman = lêgokaning dhadha pênêr lan dununge ati, jantung).

Bokong. 1 Bokong tepos = ora mblêndhuk, lèpès, sabab kurang daging. 2 Bokong nyênthing = kêpara cilik rada nyonkat.3 Bokong bundêr = wangune ngèmpêri tampah utawa tèbok. 4 Bokong manjangilang = awangun kaya panjang-ilang (iki wangun sing apik dhewe). 5 Kandêl bokonge Et = sugih. 6 Kongêl = sikile dawa, gêmbunge cêndhak. 7 Kakkong = sikile cêndhak, gêmbunge dawa; dadi kosok-baline: kongêl. 8 Nyangga bokong Pt = wanita sing mèlu sêtiyar murih slamête sing lanang olèhe cêkêl-gawe.

Dhadha. 1 Dhadha-mênthok = dhadhane sato-kewan. 2 Dhadha manuk = dhadha sing mungal, kosok-baline: dhadha mringkus. 3 Ngilani dhadha Pb = ngina marang liyan. 4 Pandhadha = adhi panggulu; manawa anak lima, pandhadha uga kasêbut panêngah. 5 Aku sing ndhadhani prakara iku Pt = aku sing kudu tanggung-jawab yèn ana apa-apane. 6 Surasane layangmu wis dakdhadha Br = aku wis ngrêti surasane layangmu. 7 Enya dhadha êndi rai Br = ayo padha adu-arêp. 8 Apa kang ana ing kowe, tibakna daktadhahane dhadhaku (tamakna ing dhadhaku). 9 Sanadyan ngantos dumugi pêcahing dhadha wutahing ludira, kawula sêndika nglampahi Br = sanadyan ngantos dumugi ing pêjah pisan, sagah nindakakên. 10 Wilahan dhadha = wilahan gamêlan ing sadhuwure wilahan gulu. 11 Ora katon dhadhane = ora wani adu-arêp.

Dhodhok. 1 Dhokkur = ndhodhok + mungkur. 2 Dhodhok acung-acung Pb = ora nglakoni panggawe ala dhewe, nanging tuduh-tuduh omah sing prayoga dimalingi.

Jaja. 1 Jajabang mawinga-winga Cd = dhadhane mangangah abang kaya abange kêmbang worawaribang (Indonesia: bunga-raja). 2 Katuwêk sumangga jaja Br = nêdya dipatèni sarana dicublês dhadhane, manut (Maksude: asrah jiwa-raga). 3 Simbar jaja wulu-wawar Cd = dhadhane mawa wulu dawa-dawa. 4 Jajarumat Pb = ngrêrungokake pawarta lan nularake pawarta kang wis rinungu. 5 Suku jaja têkên janggut Br = kanthi rêkasa bangêt. 6 Têbah jaja tanya slira Br = ngusap dhadha karo ngunandika: “Gèk luputku wae apa?”

Gêgêr. 1 Gêgêr bucu = sêmu mandhukul. 2 Linggih nggêgêr Pt. = ora mingsêd-mingsêd. 3 Adu gêgêr Pt = ungkur-ungkuran lan gêgêre gathuk (lumrahe lungguh). 4 Dalane nggêgêr sapi Pp = têngah dhuwur ing pinggir êndhèk (mlêngkung). 5 Pinggirane klasa nggêgêr wêlut Pp = nglingir. 6 Golèkana gêgêre punglu Ib = mratelakake gawat lan angêle ngèlmu gaib. (Punglu = mimis).

Gembol. Darbe gembolan Et = duwe kaluwihan sing durung tau dituduhake marang liyan. 2 Sing digembol mrojol, sing dikandhut mrucut Pb = apa sing wis dinarbe ilang. 3 Digembol ora mrojol, dibuwang ora kumrosak Pt = pêpindhane kawruh utawa ngèlmu, diênggo ya kêna, ora diênggo ya kêna.

Gêmbung. Ora gêmbung ora irung Pb = mlarat lan ora nduwèni kaluwihan apa-apa.

Kandhut. 1 Ala kandhutane Et = ala watake. 2 Ngandhut 4 sasi = nggarbini, nggantung sari, mêtêng. 3 Ngandhut watu Pb = ngincim-incim marang liyan. 4 Ngandhut godhong randhu Pb = mencla-mencle gunême.

Kurêb. 1 Kumurêb ing abahan Br = masrahake pati-uripe. (Abahan = ganjêling gulu kang arêp ditigas). 2 Salumahe bumi sakurêbing langit Pt = sadonya kabèh, sajagad-rat. 3 Nglumahake ngurêbake Pb = bêbesanan kaping pindho, dhisike urun wadon banjur urun lanang. 4 Mbathok mangkurêb Pp = mlêngkung tumrap lumahing dalan, têngah dhuwur ing pinggir êndhèk. 5 Godhong mangkurêb lumahna, sing mlumah kurêbna Pt = golèkana sing titi. (Ukara iku lumrahe dingêndikakake dening ratu sing dhawuh ngupaya putri kang lolos saka kadhaton).

Lumah. Lumah tangan Pt = ora melu cawe-cawe.

Lungguh. 1 Ora kobêr lungguh Pt = ora kobêr ngaso, têrus nyambut gawe bae. 2 Gêdhe kalungguhane Et = gêdhe pangkate. 3 Nglungguhi klasa gumêlar Pb = kari nêmu kapenake, kabèh wis sarwa sumadiya. 4 Nglungguhi klasa pêngulu Pt = dialap bojo dening ipe kaprênah tuwa ing sapatine mbakyune.

Monthok. 1 Susune monthok = gêdhe mêntêr-mêntêr. 3 Malik monthok Pb = malih kayakinane, ora têtêp panêmune. 3 Monthok atine Pt = mongkog, mantêp bangêt.

Pundhak. 1 Pundhak brojol = pundhak awangun ndhêngklèh, mayat mangisor. 2 Pundhak nraju mas Cd = rata, padha kiwa-têngêne. 3 Njunjung pundhak Pt = nglairake ora ngrêtine marang bab sing ditakokake. 4 Nglangkahi pundhak Bs = matur marang dhêdhuwuran tanpa lantaran lêlurahe.

Pusêr. 1 Pusêrbumi Pd = nagarane Wong Agung Menak (Amir Ambyah, Jayènrana). 2 Pupak-pusêr Pt = coplok pusêre, pothèl pusêre. 3 Dina pupak-pusêr Pt. = dina kang kalima saka laire.

Silit. Silit-kodhok = pungkasane balung ula-ula. 2 Wêdi rai wani silit Pb = ora wani adu-arêp (wanine mung grundêlan ana ing buri bae).

Wangkong. 1 Miyak wangkong Pb = mbiyak wangkong = ngandhakake wadining liyan. 2 Nggêpok wangkong Pb = gunêman nganti ngrêmbug utawa nyrèmpèt cacade wong sing dijak gunêman.

Wêtêng. 1 Wêtêng dhedhuk Pt = wêtêng gêdhe ludhuk, wêtêng gêdhe akeh tadhahe pangan. (Dhedhuk = gêdhe ludhuk). 2 Gêndhewane ngadhal mêtêng Pp = kaya kadhal mêtêng, yaiku ing têngah gêdhe, kiwa-têngên mêrit. 3 Kasèp-lalu wong mêtêng sêsuwêngan Bs = kasèp bangêt (pêpindhane wanita, nalika isih prawan ora suwêngan, olèhe suwêngan barêng wis mêtêng). 4 Ngêbuk wong mêtêng Bs = ambêk-siya bangêt, sawênang-wênang bangêt.

Wudêl. Ora duwe wudêl Pt. = ora duwe nalar.

XXII. TANGAN

Dasanama: Tangan = asta, buja, bujaka, lungayan. Darwane tangan: 1 Ceko (cekoh) = bengkong lan ora kêna dilêncêngake. 2 Kwaga = cêndhak sêmu bengkong, nanging kêna ditêkuk lan dilêncêngake. 3 Nggêndhewa pinênthang Cd = sikute nêkuk mlêbu. Pakartining tangan: nyêkêl, ngusap, kêplok, têbah, nyêmbah, ngêmpit, ndhodhog, mbapang, acung-acung, nyèrèd, ngêmpit, nabok, nyangga lsp. Drijining tangan: jêmpol, panuduh, panunggul, driji-manis, jênthik.

Asta. 1 Atawing asta Br = njêbèbèhake tangan ing sadhuwur mripat supaya ora silo pandulune. 2 Nikêl asta Br = nguncupakên asta = nyêmbah. 3 Kajonjang sumangga asta Br = manawi badhe dipun-kêthok tangan kula, sumangga; maksude pasrah pati-urip. 4 Tapak asta Ki = tandha tangan; uga atêgês: lorodan, turahan pangan. 5 Asta candhala Bs = cêngkiling, sênêng milara, ènthèngan tangan. 6 Diasta Ki = dicêkêl, utawa digitik. 7 Kajongjang sumangga asta, katigas sumangga jangga, katuwêk sumangga jaja = manawi badhe kakêthok tangan kula, katigas gulu kula utawi kacublês dhadha kula, sumangga.

Acung. Dodok acung-acung = nuduhake papan sing arêp dimalingi. (Dodok = saèmpêr têlik kongkonane pulisi utawa durjana).

Awe. 1 Sêdhakêp ngawe-awe Bs = katone mênêng, satêmêne sing ajak-ajak tumindak ala. Utawa: wis marèni padatane ala, satêmêne isih kapengin nindakake manèh. 2 Mulane jênêng para adoh ingsun awe, cêdhak ingsun rakêtake Br = mulane kowe ingsun timbali. 3 Sadêdêg sapangawe Pt. = sadhuwuring awak punjul sadawaning tangan diacungake.

Banda. 1 Gawene mung mbanda tangan Pt = ora gêlêm nyambutgawe. 2 Mbanda kalani Pt = nglawan, tur panglawane ora gampang dikalahake. 3 Rok-bandawala-pati Kw = pêrang tandhing nganti ana sing mati salah siji. 4 Lawanan banda Bs = mêmungsuhan karo wong sing apês. 5 Nagabanda Kss = arane têmbang Gêdhe.

Bapang. 1 Suwêng bapang (bapangan) = suwêng awangun njêbèbèh. 2 Layangan bapangan = layangan sing kaya mawa swiwi. 3 Ana bapang sumimpang Bs = nyingkiri prakara kang bisa gawe kurang prayoga (nyilakani).

Bau. 1 Bau-dhêndha Kw = têgêse lugu: alêngên gada, maksude: kuwasa bangêt. 2 Ratu nyakrawati bau-dhêndha Kw = ratu kang prasasat ngêrèh jagad (kuwasa bangêt). 3 Bau-laweyan = wong wadon sing darbe cacad dhêkik ing poking baune. 4.

Dana bau Pt = udhu bau, têtulung angkat-junjung tanpa ngalap opah. 4 Pagawean bau-suku = pagawean angkat-junjung. 6 Prasasat ilang baune têngên Pt = prasasat ilang kêkuwatane, marga wong sing dadi andêl-andêle wis ora ana. 7 Yèn kowe bisa nyêmpal bauku kiwa-têngên, kêna Sumbadra dadi garwamu (Sêsumbare Baladewa) = manawa kowe bisa ngalahake aku, kêna Sumbadra koboyong. 8 Saking jêjêging panggalihe Wrêkudara, sanadyan baune dhewe manawa salah iya disêmpal Pd = sanadyan sadulure dhewe manawa luput iya pinidana. 9 Enthèngan bau Pt = sênêng têtulung rumagang ing gawe. 10 Bandha bau Pt. = mung pawitan bau, tanpa kapintêran. 11 Bau-dhanyang = kayu sing tumamcêp ing saka lan nyangga blandar utawa pangêrêd. 12 Bau-sastra = buku kang ngêmot têgêse têmbung-têmbung. 13. Sawah sabau = ¼ jung = ¼ karya = ½ kikil = 2 lupit = 4 iring = 8 idu = l6 kêcrit = 500 ubin = kira-kira 7000 m2. l4 Sing mbau-rêksa = sing manggon lan nguwasani. 15 Bau kapine Bs = ora padha pangrêngkuhe marang siji lan sijine. (Pine = beda. Kapine = dibeda, digawe kacèk). 16 Dirgabau Pd = danawa mawa bau dawa sing ditatas tangane dening Ramawijaya nalika ngupaya Sinta, danawa malih warna dewa lan dhawuh marang Ramawijaya supaya mratapa ana ing wukir Rêksamuka. 17 Arjunasasrabau Pd = Ratu ing Maèspati (titising Wisnu). 18 Baurêksa = ratune baya aran Jalumampang.

Driji. 1 Adriji gunting (Gathutkaca) Pd = mawa driji sêntosa bangêt. 2 Ngêmut driji Pt = ora kêpanduman apa-apa. 3 Gêgêlang munggwing dariji Ws = ali-ali.

Jêmpol. 1 Gambarane jêmpol Pt = apik bangêt. 2 Kalêbu wong jêmpolan Pt = kagolong wong pêng-pêngan. 3 Olèhe njênthik arêp dijêmpol Pt = barang olèhe njaluk arêp dijaluk.

Junjung. 1 Njunjung ngêntêbake Pb = ngalêmbana, nanging ngêmu surasa ngrèmèhakle. 2 Dijunjung ing aluhur Br = sinêngkakake ing aluhur = diunggahake pangkate. 3 Pêrang junjungan Pd = pêrang tanpa gêgaman (sing kuwat njunjung mungsuhe, iku sing mênang).

Gayuh. 1 Nggayuh-nggayuh luput Pb = kang dijangka ora klakon. 2 Nggayuh tawang Pb = wong sèkèng darbe panjangka gêdhesing mokal kalêksanane. 3 Gêgayuhan luhur Pt = idham-idhaman utama.

Gêgêm. 1 Nggêgêm dhuwit. 2 Nggêgêm watu Pb = ngincim-incim nêdya namakake piwalês, nanging sinamun. 3 Nggêgêm tangan Pt = kêsèd, wêgah rumagang ing gawe.

Kanaka. 1 Kêthik kanaka Pt = ora tau nyambut gawe, kapenak uripe. 2 Sarpakanaka Pd = rasêksi putrane rêsi Wisrawa miyos saka Dèwi Sukèsi. 3 Yudakanaka Ws = pêrang buku,maksude kukur-kukur, sasmitane têmbang Pangkur. 4 Kalpa sru sêmune kanaka putung Pl = pralambange Sunan Mangkurat Têgalarum kang misuwur siya, nganti akèh andêl-andêling nagara kang tumêka ing tiwas marga pinidana. Kalpa sru, ngibarat: ora sugih pangapura; kanaka puthung, ngibarat: andêl-andêl kang padha dipatrapi paukuman nganti tumêka ing tiwas.

Kêmpit. 1 Ngêmpit Pt = ngêdolake baranging liyan tampa opah utawa bêbathèn. 2 Ngêmpit-ngindhit Pt = nyambut gawe kanthi repot, luwih saka sawarna. 3 Dikêmpit kaya wade, dijuju kaya manuk Bs = diopèni bêcik lan diwêlêg ing pangan.

Kêplok. 1 Panêmune kêplok Et = cocog. 2 Kêplok bokong Pt = nyuraki wong kasangsaran. 3 Kêplok ora tombok Pb = melu sênêng-sênêng, nanging ora melu kelangan wragad. 4 Kêplokana saka kadohan Pd = tontonên lan surakana saka ing kadohan (pêrange, olèhe ngadu tyasa).

Kojong. Sajimpit sakojong Pb = ora adil pangêdume, ana sing tampa sathithik, ana sing akèh.

Kuku. 1 Kuku pancanaka Pd = kukune darah Bayu. Dewa, manusa wanara sing kasinungan daya bisa mangrèh bayu (angin) padha mawa kuku pancanaka (Bathara Bayu, Wrêkudara, Anoman). 2 Sakuku irêng Pp = cilik bangêt; yèn ditrapake ing katrêsnan, katrêsnan sing ora êntèk-êntèk, widada; pêpindhane kuku irêng, dikêthok sore, esuk wis thukul manèh. 3 Angêt kemuku Pt = mangêt-mangêt.

Lêngên. 1 Gêdhèn-gêdhènan lêngên Pt = ungkul-ungkulan karosan, ngadu karosan. 2 Mêrang lêngên Pb = ngungasake kuwanèn lan kadigdayan sarana mêrang lêngêne dhewe, ngêmu surasa nantang.

Pikul. 1 Sapikul sagendhongan Pb = dundum waris miturut wêwaton: pandumane wong lanang tikêl lorone pandumane wong wadon. 2 Mikul dhuwur mêndhêm jêro Bs = agawe kuncarane wong-tuwa (bapa-biyung). 3 Ali-ali gunung sapikul = ali-ali amripat têlu.

Putung. 1 Sumbare kaya bisa mutung wêsi bligèn Pt = sumbare mêmêdèni (Gligèn = gilig + an = giligan, gligan, mingsêd dadi: gligèn). 2 Sing malang-malang putung, sing rawe-rawe rantas Br = kabèh sing ngegol-egoli sêdyane, kêna disirnakake. 3 Putung kasawatna, rêmuk kasawurna Pd = prasêtyane punggawa marang ratu, lumrahe punggawa kang nêdya nindakake ayahaning ratu mapag yudaning mungsuh; maksude: manawa nganti kalah karo mungsuh pratandha ora pantês tampa kapracayan, suka-rila diêjura pisan dening Sang Prabu.

Sangga. 1 Disangga pangane Pt = diwènèhi pangan. 2 Atine sangga-runggi Pt = sujana, ora pati pracaya. 3 Ora kêna disangga miring Pt = ora kêna digêgampang. 4 Abot sanggane Pt = ora gampang. 5 Sinangga krama Pt. = dienaki ing rêmbug supaya sênêng. 6 Arang kang kuwawa nangga[13] yudane Br = arang-arang sing kuwat nandhingi, langka sing kuwat nglawan pêrang. 7 Sangga wang = wange disangga ing èpèk-èpèk. 8 Panggung sangga buwana = arane panggung Surakarta, isi sêngkalan atêgês taun 1198 (pa agung utawa murda 8, song 9, ga 1, buwana 1).

Sèrèd. 1 Payung sèrèd Pt = payung upacara sing mawa corak putih, kuning lsp ing pinggire. 2 Adu jago seredan Pt = jago sing kalah dadi darbèke wong sing mênang jagone. 3 Nyèrèd pring saka pucuk Bs = pagawean gampang dadi angèl, marga kliru caraning panggarape.

Sikut. 1 Sikut pêthèlPd = sikut kang sêntosa bangêt (Gathutkaca). 2 Disikut Pt = dikon lunga, diêndhih, diganti dening wong liya pangkate, kalungguhane lsp). 3 Gêdhe sikute Pt = akèh tampane dhuwit mirunggan (kajaba pamêtu utawa blanjane sing baku). 4 Ngrabèkake sikut Pb = priya njarag senggolan karo wanita utawa kosok-baline (ana ing papan rame).

Tangan. 1 Lumah tangan Pt = ora mèlu cawe-cawe, mulane moh mèlu tanggung-jawab.2 Usap tangan = kacu. 3 Dawa tangane Et = climut. 4 Kakèhan tangan Pt = pagawean wis diêmèk (digarap) dening wong pirang-pirang gênti-gêntèn. 5 Enthèngan tangan Pt = sênêng milara (nganggo tangan), cêngkiling. 6 Angon ulat ngumbar tangan Pb = maspadakake ulating liyan ditangguh limpene nêdya dikutil barange. 7 Nabok nyilih tangan Bs = namakake panggawe ala sarana kongkonan. 8 Têmu tangan Br = panggih asta Ki = ijab, dhaup. 9 Ditampani tangan loro Pt = ditampani kanthi sênênging ati. 10 Sida karasa ing tangan Br = dipilara. 11 Tanganmu êgarna P= kowe nyambut-gawea. 12 Dawa tangane = climut.

Cangklak. 1 Satru munggwing cangklakan Pb = mungsuh kang kacêdhak (isih sadulur, nunggal pagawean lsp). 2 Nyangklak bangêt yèn aku lêlayanan dhewe karo panjênêngane, mulane prayoga lantarna Pt = marga pangkate luwih gêdhe, bangêt tinimbang pangkatku, aku ora têkan arêp lêlayanan dhewe karo panjênêngane, mulane njaluk lantaran kowe.

Cekoh. 1 Cekoh kokoh Pt = dhokoh lan sêngkut bangêt pamangane. 2 Cekoh regoh Pt = wis ora bisa nggêlawat, marga wis tuwa bangêt.

Cingkluk. Gawene cingkluk ing pasar Pt = ngêmis, pêpriman.

XXIII. SIKIL

Dasanama: 1 Sikil = suku, sampeyan, panjênêngan, pada, samparan, carana, jêng. 2 Lumaku = lumaksana, lumaksita. lumaris, lumakswa, lumampah, tumindak. 3 Tapak = lari, lacak, tepak, tilasing. Darwaning sikil: 1 Impur = yèn mlaku dhêngkule mlêbu (arêp gathuk). 2 Wagah = yèn mlaku dhêngkule manjaba (mangun aksara O). 3 Kêncèt = sikile sing siji luwih dawa tinimbang sijine. 5 Lumpuh = ora kuwat nyangga awak, satêmah ora bisa mlaku. Pakartining sikil: lumaku, lumayu, njêjak, mancal, nêndhang, ongkang-ongkang, ngidak, sila lsp.

Adêg. 1 Adêg-adêg = praboting aksara Jawa, uga diarani ada-ada. 2 Adêg-adêg antêp = anggêr ngadêg banjur tiba. 3 Adêg-adêg saka = mubêng sêsêr katone nganti kaya ora obah. 4 Ngadêg jêjêg pindha tugu sinukarta Pp = ngadêg jêjêg tanpa obah kaya rêca. (Sinukarta = dipundhi-pundhi, diaji-aji. Kaya tugu sinukarta = kaya tugu sing diaji-aji, yaiku kaya rêca). 5 Mati ngadêg Pt. = mati isih nggêjêjêr (saka wêdine karo mungsuhe, marga kagèt lsp). 6 Madêg senapati = dadi senapati. 7 Ngêdêgake sayêmbara = nganakake sayêmbara.

Bêgagah. 1 Sikil mbêgagah = mêngkang, mêthanthang. 2 Tinimbang mati mringkus luwih bêcik mati mbêgagah Pt. = tinimbang nungkul marang mungsuh (ora wurung tumêka ing pati marga dipatèni utawa mati-ngênês dening disiya-siya), aluwung mati marga lumawan ing pêrang.

Dlamakan. Dlamakane sajari miring Cd = dlamakane tipis bangêt (putri).

Drojog. Dumrojog tanpa larapan Br = (têkane, sowane) ora nganggo lantaran, marga ora ngaturi priksa ing sadurunge.

Dugang. 1 Didugang = ditêndhang nganggo pucuking dlamakan. 2 Dugang mirowang Pb = sing sakawit ngrewangi, wasanane dadi mungsuh.

Dhêngkul. 1 Pawitan dhêngkul Pt = ngabotohan tanpa pawitan dhuwit, sing dianggo udhu totohan olèhe utang mungsuhe ngabotohan. 2 Ngikêt-ikêti dhêngkul Bs = ngopyahi dhêngkul, nasabi dhêngkul = mikolèhake sanak-sadulur. 3 Dhêngkul ikêt-ikêt Bs = wong bodho didadèkake pangarêp (lumrahe marga isih sadulur). 4 Landhêp dhêngkul Pt = wêlu bangêt atine, ora gathèkan, ora lantip. 5 Adhêngkul paron Pd = dhêngkule sêntosa bangêt (Gathutkaca). 6 Wis sadhêngkul Bldh = wis wayahe kêna dirangkul (tumrap bocah wadon), têgêse wis ngancik diwasa. 7 Gawene mung ngêkêp dhêngkul Pt = ora gêlêm rumagang ing gawe. 8 Kêndhangan dhêngkul Pt = ngenak-enak ora nyambut gawe (marga pagaweane wis rampung).

Jajah. 1 Ngrupak jajahaning mungsuh, ngêlar laladaning rowang Pd = nêlukake mungsuh lan nagarane diaturake marang gustine (ratune). 2 Njajah desa milang kori Pb = njajah têkan ing ngêndi-êndi, dalasan papan sing kurang wigati mêksa disatitèkake kaanane.

Jangkah. Isih amba jangkahe Pt = isih akèh sing dijangka; isih bisa njangka sing muluk-muluk.

Jêjêg. 1 Pangadilane jêjêg Et = adil, ora bau kapine. 2 Pikirane ora jêjêg Et = rada edan. 3 Njêjêgake adêging praja Pt = agawe kuwating nagara. 4 Kêndhile ora jêjêg Pt = kurang mangan, ora bisa ngliwêt akanthi ajêg.

Jinjang. Jinjang api goyang Pb = api-api pracaya, sajatine ora ngandêl.

Entar (mentar). Mentar palayangan Bs = lunga têkan ngêndi-êndi tanpa jujug, ngumbara.

Idak (pidak). 1 Midak ilat Pd = kurang ajar. 2 Pidak padarakan cèkèl longaning bale Br = turune wong asor, sudra. 3 Pidak sikil jawil mungkur Pb = wong kang wis kêkêthikan. 4 Ora kêna kêpidak wayangane Pt = ketoke kaya ora duwe kêkuwatan (marga saka alusing tindak-tanduke). 6 Midak supata Pb = nêrak wêwalêre dhewe. 7 Ngidak gêni blubukan Bs = nêmu cilaka marga saka kurang wêweka.

Layu. 1 Sirna marga layu Br = mati. 2 Lêlayu = tumbak kang pucuke mawa gêndera cilik. 3 Klayu = kapengin mèlu. 4 Nglayoni = ngabari bab kêsripahan. 5 Mlayu ngêmprèt = têgêse lugu: mlayu karo muni prèt-prèt (kaya unine gajah), maksude: mlayu bantêr bangêt. 6 Mlayu sipat kuping = lonjongbotor, lonjong êndhog, lonjong mimis, lumayan bantêr bangêt. 7 Mburu lumayu Bs = ngarah barang kang nglêngkara bisane kêna. 8 Ngaturake kidang lumayu Bs = nuduhake kamelikan kang nglêngkara bisane kêcêkêl. 9 Dhadhakan nglayoni = rêmbug kang ngèrèni, rêmbug susulan kang murih wurunge lsp.

Laku. 1 Laku ngiwa Pt = atindak sèdhèng (tumrap wanita). 2 Turune wong ahli laku Pt = turune wong sênêng tirakat (pêndhita). Têmbung “laku” ing ukara iku ora atêgês lakuning suku, nanging lakuning kalbu. 3 Nulada laku utama Pt = nirua tindak kang luhur. 4 Wong sing lara wis lêlaku Pt = sêkarat. 5 melua salaku jantrane Pt = apa sing ditindakake kowe melua nindakake. 6 Sumur lumaku tinimba Bs = wong sing kumudu-kudu ditakoni. 8 Gawene nglakokake dhuwit Et = ngutangi dhuwit sing panyaure mawa anakan. 9 Kêbo lumaku dipasangi Bs = wong sing njarag supaya diwènèhi pagawean abot. 10 Dohe lakon karo gêthèk Pt = dohe manawa dilakoni dharat mbutuhake wêktu 1 ½ awan. 11 Manggung dadi lakon Pt. = tansah ngalami ora kapenak, sangsara. 12 Dhalang ora kurang lakon Pb = wong iku lumrahe ana-ana bae akale, ora bisa kêntèkan akal. 13 Trimaa sing nglakoni mangsa trimaa sing momong Pt = sanadyan wong sing disiya-siya trima, Gusti Allah mêsthi ora bakal marêngake lan bakal malêsake. 14 Lakon Bratayuda Pd = lakon wayang nyaritakake pêrange darah Barata (Pandhawa karo Kurawa). 15 Panah salakon = cacahe papat. 16 Krêtu cilik salakon = 120. 17 Krêtu gêdhe salakon = 52. 18 Domino salakon = 28. 19 Keputungan laku = ora bisa nêrusake ihtiyare. 20 Sastralaku = patrape maca utawa gunêman, aksara swara diucapake mawa aksara sêsigêg ing wêkasane têmbung sangarêpe.

Laksana. 1 Darma sulaksana Pb = atindak adil, alaku bêcik. 2 Teja-teja sulaksana Kw = kang acahya sumunar kaya teja, satriya. 3 Bèrbudi bawa laksana Br = sênêng wèwèh lan nêtêpi kang dadi ujare.

Lampah. 1 Sêkar agêng Rêtnamulya lampah 12 = sabên sapada-pala ana 12 kêcap; sarèhne têmbang gêdhe iku ana 4 pada-pala, dadi gunggunging kêcape ana 4 x 12 = 48 kêcap, 2 Sastra lampah = Mr. sastra laku.

Langkah. 1 Nglangkahi sadulur tuwa Pt = ndhisiki omah-omah, olèhe omah-omah luwih dhisik tinimbang sadulure tuwa. 2 Nglangkahi titir Bs = nyêkêl durjana tanpa pamit marang wong sing nguwasani panggonan dununge durjana.

Lacak. 1 Kelangan lacak Pt = ora bisa têrus nglari (nggolèki) sarana nurut lacake. 2 Kêlacak kêpathak Bs = wong ala kang wis ora bisa ngungkiri kaluputane amarga wis kêbuktèn.

Lumpat. 1 Lumpat kidang Pb = ora urut lan ana sing diliwati. 2 Dipalangana mlumpat, didhadhunga mêdhot Pt = ora kêna diêndhakake karêpe. 3 Nglumpati sadulure tuwa Pt = ndhisiki omah-omah, nglangkahi. 4 Kêbo lumumpat ing palang Bs = ngadili prakara ora manut undhang-undhang kang wus ditêtêpake.

Lumpuh. 1 Lumpuh ing sastra Et = wuta ing sastra, ora bisa maca lan nulis. 2 Korêpsi iku nglumpuhake nagara Et = agawe ringkihing nagara. 3 Lumpuh ngidêri jagad Bs = wong sèkèng nanging pikirane lunja-lunja njangka sing sarwa nglêngkara.

Lunga. 1 Lunga pêrang putung watange Pl = pralambange Radèn Fatah nênêlukake para adipati kang durung ngrasuk Islam dibiyantu para Wali lan para mukmin, akèh wong mukmin sing tumêka ing tiwas. 2 Alêlungan datan kongsi bêbasahan kêsêlak kampuhe bêdhah Pl = pralambange Radèn Jaka Tingkir, jumênênge ratu durung ngalami mukti wibawa kêsêlak seda.

Murang. 1 Murang marga Et = têgêse lugu: nyimpang dalan, ora ngambah dalan sing satêmêne, maksude: atindak ala. 2 Murang sarak Et = nyimpang saka sarak (saraking agama), atindak ala (ora manut pitutur). 3 Murang krama Pt = murang tata, nyimpang saka tata-krama, diksura.

Ongkang-ongkang. Gawene mung ongkang-ongkang Pt = ora nyambut gawe, mung prentah-prentah bae.

Pada. 1 Pada kang kanggo ing adangiyahe layang-kiriman warna têlu: I Pada andhap … tumrap layang marang wong tuwa (dhêdhuwuran). II Padamadya … tumrap layang marang sapadha-padha. III Pada-luhur … tumrap layang marang wong nom (andhahan). 2 Pada kang kanggo ing têmbang (kang tinulis ing sastra Jawa) warna papat: I Pada-gêdhe, awujud pada-madya … kanggone ing sabên wêkasaning padane têmbang, unine mangajapa. II Purwa-pada … kanggone ing wiwitaning carita kang sinawung ing têmbang unine bêcik. III Madya-pada … kanggone ing wêkasane pupuh manawa arêp ganti pupuh anyar, unine mandrawa, têgêse: tangèh utawa adoh (tangèh tumêkane tamat). IV Wasanapada … kanggone ing wêkasane carita kang sinawung ing têmbang, unine iti. têgêse tamat. 3 Têmbang sapada = salagon (Indonesia: sebait). 4 Pada lingsa = pada siji (kanggo panutuping gatra). 5 Pada lungsi = pada loro, kanggo panutuping ukara. 6 Pada pangkat = pada kang dianggo ngapit-apit angka Jawa, utawa dianggo tandha manawa arêp nyêbutake barang luwih saka loro kanthi urut-urutan lsp. 7 Pada pacak = awujud das ingapit-apit pada lungsi, dianggo panutup ing crita gancaran kang tinulis ing sastra Jawa. 8 Sapada-pala = salaku (salampah), saperangane têmbang Gêdhe utawa têmbang Kawi. Têmbang Gêdhe iku sabên salagon (sêbait) mêsthi ana 4 padapala = padadirga = 1 padeswara. 9 Ngaras pada Br = têgêse lugu: ngambung sikil, maksude: ngèstu pada, nyêmbah. 10 Sadpada Kw = kewan asikil nênêm (gangsir, jangkrik, lalêr lsp). 11 Pada-wadana = golonganing rai, rupa. 12 Marcapada Kw = janaloka, manuswapada, alam-donya. (Pada = panggonan). 13 Ngraup pada Br = ngrungkêpi sikil (lumrahe marga rumangsa kaluputan, njaluk pangapura).

Padal. 1 Madal tamba Pt = ora ana tamba sing bisa agawe warasing larane. 2 Madal sumbi Pb = madoni prentah kang atêgês ora tumuli nindakake pakon. 3 Madal pasilan Br = lunga saka ing pajagongan utawa pasewakan. (Sawênèh ana sing ngandhakake: madal pasihan, iku ora bênêr). 4 Madal wicara Pb = madoni dhawuh.

Pancal. 1 Pancal panggung = sikile papat pisan mawa ulês putih, nanging ulêsing awake ora putih (tumrap jaran). 2 Kêpancal sêpur Pt = kasèp ing angkate sêpur, kêtinggal sêpur. 3 Mancal donya Pt = tinggal donya, mati. 4 Wanita mancal priya Pt = wong wadon ngêmohi marang sing lanang. 5 Prau mancal = mangkat lêlayaran. 6 Mancal kêmul Pt = mangan ing wayah sore (ora patia warêg). 7 Nyêmpal sambi mancal Bs = njupuk barange wong sing dipondhoki (utawa wong sing tunggal saomah) banjur lunga.

Para. 1 Pêpara = lunga midêr-midêr prêlu ngenggar-enggar ati sarana bêdhag-pikat. 2 Mara-awak Pt = mara-bau = têka ing omahe wong prêlu rewang nyambut gawe, nanging ora nggawa piranti. 3 Mara-uni Pt = têka ing omahe wong sing lagi repot (dandan-dandan) ora têtulung, mung prêlu ngobrol. 4 Mara dagang ing pasar = dêdagangan ana ing pasar. 5 Mara dhayoh = têka ing omahe wong prêlu tilik lsp. 6 Mara tangan Pt = milara nganggo tangan. 7 Janma mara mati, sato mara mati Br =papan sing sangar bangêt, manawa ana manusa utawa kewan sing ngambah ing papan iku tumêka ing pati. 8 Piring para Pt = piring ala, dudu piring adèn-adèn.

Sandhung. 1 Sandhung jêkluk tiba kabruk mung si … = sing tansah diucapake mung si … (marga saka bangêting trêsnane). 2 Akèh sandhungane Et = kêrêp nêmu alangan. 3 Sandhung-lamur = daging rajakaya kang dumunung ing dhadha. 4 Sandhung watang Pt = prakara sing ora kêna ditêrak, manawa ditêrak ana arale. 5 Nyandhung cêpaka sawakul Pb = olèh kabêgjan gêdhe tanpa kinira ing sadurunge. 6 Kêsandhung ing rata kêbêntus ing tawang Pb = nêmu bêbaya sing ora dinyana-nyana babar pisan. 7 Satriya kêsampar-kêsandhung Pl = Satriya kang kasêbut ing Jangka Jayabaya bakal jumênêng Ratu ing nagara Kêtangga (alas Kêtangga); sadurunge jumênêng wong-wong akèh sing kêtambuhan, marga Sang Sinatriya ora ngatonake kasatriyane. Ya Satriya iku kang kasêbut uga ana ing parlambang “Tunjung putih sêmune pudhak sinumpêt”.

Sikara. Gêndhak sikara Pt = mialani wong, ganggu-gawe marang liyan.

Sikil. 1 Sikil bumbung mata laron Pt = unèn-unèn sing lumrah dianggo mêmoyok gajah. 2 Dadi sikil Pt = marakake bola-bali kudu lumaku marani, niliki lsp. 3 Sikil digawe êndhas, êndhas digawe sikil Pb = kanthi rêkasa bangêt, bêbasan nganti nungsang njêmpalik.

Sila. 1 Sila panggung = silane wanita, dhêngkul ora nggêpok jogan. 2 Sila timpuh = silane wong sêmbahyang, bokonge sinangga dlamakan. 3 Sila tumpang = silane dhalang, sikile têngên tumumpang ing sikile kiwa. 4 Trap-sila = trap (patrap) + sila (bêcik) = patrap bêcik. 5 Pancasila prakara bêcik warna lima, yaiku: kabangsan, kasucian (kêtuhanan Yang Maha Esa), kamanungsan (Perikemanusiaan), panguwasaning rakyat (kedhaulatan rakyat) lan kaadilan (keadilan sosial). 6 Susila ing warna Br = bagus (ayu) rupane. 7 Sila mabukuh tumungkul amarikêlu, muka kadya konjêm bantala Br = lungguh sila akanthi urmat tumungkul bangêt, raine kaya mèpèd ing lêmah. 8 Susila anor-roga Br = warnane bagus (ayu) tur andhap-asor. 9 Susila tyase ngumala Br = rupane bagus (ayu) tur luhur ing budi. 10 Nambutsilaning akrama Br = omah-omah. jêjodhoan, kawin.

Suku. 1 Suku-dirga = suku-mêndut = sandhangan suku kang aswara dawa. 2 Ngraup suku Br = ngrungkêbi sikil, lumrahe marga rumangsa kaluputan (njaluk pangapura). 3 Sidhakêp asukutunggal, nutupi babahan hawa-sêsanga Br = carane muja samadi, tangane sidhakêp, sikile dadi siji (rapêt), kabèh dalane hawa-napsu kang cacahe 9 ora makarti. (Babahan hawa-sêsanga yaiku: mripat 2, kuping 2, cangkêm 1, bolongan irung 2, palanangan utawa pawadonan 1 lan jubur 1). 4 Suku jaja têkên janggut Br = kanthi rêkasa bangêt. 5 Ora ketang nglimang sukoni Pb = sanadyan kanthi rêga larang mêksa daktêmpuh (daksêrang). 6 Disuku = ditrapi sandhangan suku (tumrap aksara Jawa).

Tapak. 1 Tapak jalak = corekan prapatan minangka lêlirune tandha tangan. 2 Tapak-paluning pandhe Br = kabèh gêgaman kang saka wêsi. 3 Tapakdara = kayu sanggan dêbog sing dianggo nyimping wayang. 4 Tapak-asta Ki = tandha-tangan, uga atêgês: turahan pangan (lorodan). Sawênèh ana sing nêmbungake: tapak asma, iku luput. 5 Tinggal tapak jêro Bs = ora nêtêpi kasaguhan. 6 Tumapake sasi iki = tanggale siji sasi iki. 7 Tumapaking gawe = wiwit tumindaking gawe. 8 Nggolèki tapake kuntul anglayang Ib = ngulati (maksude: nyumurupi) kêplasing nyawa. 9 Napak tilas Pt = nganggo cara kaya carane wong sing diganti kalungguhane. 10 Gênti tapak Pb = wong mangan kang gênti ajang, ajang siji dianggo wong loro gêntenan: uga atêgês: wong loro kang lakune untap-untapan bae.

Tilas. 1 Tanpa tilas Pt = tanpa lari, tanpa tabêt, ora ana tandha-tandhane babar pisan. 2 Ngalap tilasane Suta Pt = ngêpèk randhane Suta. 3 Mbuwang tilas Pt = nindakake apa-apa dianggo nutupi panggawe ala sing mêntas dilakoni. 4 Namuntilas Pb = ngidaki tapake maling, ngilangi tapaking durjana. 5 Napak tilas = Mr. tapak.

Tindak. 1 Tindak macan lupa Cd = laku macan luwe yaiku lêngkèt-lêngkèt obah ngiwa-nêngên mêndat-mêntul. 2 Satindak sapêcak Pb = doh-cêdhaking sadulur; sadulur sing wis adoh ngibaratake satindak, sing isih cêdhak dingibaratake sapêcak. 3 Gliyak-gliyak yèn tumindak Pt = sanadyan kanthi alon nanging têrus ditandangi, suwe-suwe mêsthi klakon rampung. 4 Ngêdohake tindak dudu Pt = nyingkirana panggawe ala, aja nglakoni panggawe ala.

Trajang. 1 Nrajang gawar Pb = nêrak undhang-undhang nagara. 2 Nrajang grumbul ana cèlènge Bs = njarag ngambah papan kang ana bêbayane.

Tracak. Kewan atracak wungkul = kewan atracak siji (jaran, kuldi lsp), kosok-baline: kewan atracak bêlah, yaiku kewan kang tracake mawa sigaran (kêbo, sapi lsp).

Tut. 1 Tut wuri ndayani Pb = panuntun (Guru, wong tuwa) kang mènèhi kamardikan bab ada-ada marang sing dituntun, mung mènèhi pituduh utawa pamrayoga ing saprêlune, nanging bisa njalari gêdhening wohe ada-ada mau. (Ada-ada = inisiatip). 2 Nututi balang wis tiba Bs = nusuli gunêm kang wis diucapake utawa kasaguhan kang wis dijanjèkake. 3 Nututi layangan pêdhot Bs = ngarah baline barang sapele kang wis ilang, saupama sêdyane bisa kalêksanan ora gathuk karo rêkasane. 4 Rasa ngangsu, randha loro anututi pijêr atukar Pl = pralambange satriya oncat saka praja yaiku P. Mangkubumi lan Radèn Mas Said, ingêlud wadyabalane S. Pakubuwana III lan saradhadhu kompêni kang kurang saiyêg, wasanane P. Mangkubumi jumênêng Sultan Hamêngkubuwana I lan R. M. Said jumênêng P. Mangkunagara I.

Cèkèh. Cèkèh mêkèkèh Pt = sikil kang manawa dianggo mlaku katon mênga amarga engkar.

Colot. Colotan lan cablèkan Pb = wong ngêdolake baranging liyan olèh ujuran saka wong sing prentah ngêdolake lan uga saka wong sing nuku barang iku.

Undur. 1 Mundur mapan Pt = ulah mundur (prajurit), mundure marga prêlu mranata gêlaring baris murih prayogane, ora marga nêdya mlayu. 2 Mundur palarasan Br = lunga saka ing pajagongan (pasowanan) tanpa pamit. 3 Mundur uncêg Bs = kêkarêpan kang têrus ngangsêg, ora ana mêndhane. 4 Ngunduri tuwa Pt = sangsaya tuwa. 5 Kêkarêpane maju-mundur Et = ora mantêp, sajak gojag-gajêg. 6 Maju ewuh mundur kêpaluh Pb = yèn sêdyane ditêrusake mêsthi bakal ngalami ora kêpenak; yèn diwurungake mêsthi bakal kapitunan. 7 Undur-undur = arane kewan sagara bangsane yuyu. 8 Jame diundurake Et = digawe luwih rindhik (rêmbên).

Iklan
 

Tinggalkan Balasan

Isikan data di bawah atau klik salah satu ikon untuk log in:

Logo WordPress.com

You are commenting using your WordPress.com account. Logout / Ubah )

Gambar Twitter

You are commenting using your Twitter account. Logout / Ubah )

Foto Facebook

You are commenting using your Facebook account. Logout / Ubah )

Foto Google+

You are commenting using your Google+ account. Logout / Ubah )

Connecting to %s

 
forumwayang

Ngrembug Wayang

andhalang

Ron Katiyuping Angin

indonesiawayang.com

Media Berbagi Para Pecinta Wayang

Maskur's Blog

Menyusuri Jalan Rusak

rykiriko

This WordPress.com site is the bee's knees

SUJARNO DWIJO SUSASTRO

Sinau Basa Jawa Klungsu-Klungsu Yen Udhu

Seputarafitta's Blog

Just another WordPress.com weblog

%d blogger menyukai ini: